Hôm nay, ngày 15 tháng 6, thế giới cùng hướng về Ngày Thế giới Phòng chống Ngược đãi Người cao tuổi (World Elder Abuse Awareness Day – WEAAD). Đây là một vấn đề nhức nhối mang tính toàn cầu nhưng lại đang thiếu đi sự quan tâm và báo cáo đúng mực từ cộng đồng.
Được khởi xướng từ năm 2006 bởi Mạng lưới Quốc tế về Phòng chống Ngược đãi Người cao tuổi (INPEA) và chính thức được Đại hội đồng Liên Hợp Quốc công nhận vào tháng 12 năm 2011, Ngày Thế giới Phòng chống Ngược đãi Người cao tuổi ra đời với sứ mệnh phá vỡ sự im lặng, nâng cao nhận thức cộng đồng về những tổn thương đang âm thầm diễn ra ngay trong chính những ngôi nhà của người cao tuổi.
Thực trạng báo động: Khi ngược đãi không chỉ là những bạo hành thể chất
Định nghĩa một cách chính xác, ngược đãi người cao tuổi là hành động cố ý diễn ra một lần hoặc lặp lại, hoặc sự sơ suất từ người chăm sóc hoặc người xung quanh gây tổn thương hoặc đau đớn cho họ. Thực tế chứng minh rằng không phải chỉ có hành vi đánh đập mới được coi là ngược đãi. Vấn nạn này ẩn mình dưới nhiều hình thái tinh vi từ bỏ mặc, ngược đãi tinh thần cho đến lạm dụng tài chính.
Theo các nghiên cứu tổng hợp toàn cầu, ước tính cứ 6 người cao tuổi thì có 1 người từng trải qua một hình thức ngược đãi nào đó mỗi năm, nhưng đau lòng thay, chỉ có khoảng 1/14 trường hợp được trình báo tới cơ quan chức năng. Dữ liệu nghiên cứu đã phơi bày bức tranh toàn cảnh đáng báo động về tỷ lệ phổ biến của các hình thức này. Trong đó, ngược đãi tâm lý hay tinh thần là hình thức phổ biến nhất, chiếm tỷ lệ 11,6%, biểu hiện qua lời lẽ lăng mạ, cô lập hay sỉ nhục làm ăn mòn lòng tự trọng của nạn nhân. Tiếp theo là lạm dụng tài chính chiếm 6,8%, liên quan đến việc chiếm đoạt hoặc ép buộc chuyển nhượng tài sản, tiền bạc mà không có sự đồng ý minh bạch, tước đi quyền tự chủ của họ.
Hành vi bỏ bê hay sao nhãng chiếm 4,2%, xảy ra khi người chăm sóc không cung cấp đủ nhu cầu thiết yếu như ăn uống, quần áo hay chăm sóc y tế, khiến thể chất người già bị suy kiệt. Ngược đãi thể chất chiếm 2,6%, bao gồm việc dùng vũ lực trực tiếp (đánh đập, trói buộc) hoặc tinh vi hơn là ép uống thuốc sai chỉ định gây ra những chấn thương và suy giảm sức khỏe lâu dài. Cuối cùng, dù chỉ chiếm 0,9%, nhưng lạm dụng tình dục là hình thức đặc biệt nhạy cảm, ít được báo cáo nhất và tuyệt đối không thể bỏ qua cho dù con số có nhỏ đến đâu. Bên cạnh đó, hành vi bỏ rơi tại nơi công cộng cũng là một dạng ngược đãi cực đoan gây ra sự hoảng loạn và những vết sẹo tâm lý vĩnh viễn cho người cao tuổi.
Điểm chạm thời sự: “Cạm bẫy kỳ nghỉ” phơi bày nỗi đau lạm dụng tài chính
Vấn nạn ngược đãi người cao tuổi không ở đâu xa xôi, nó đang biến tướng cực kỳ phức tạp ngay trong lòng xã hội hiện đại. Minh chứng rõ ràng nhất chính là loạt phim tài liệu “VTV Đặc biệt – Bẫy 2: Cạm bẫy từ các hợp đồng kỳ nghỉ” vừa được phát sóng trong tháng 6 này. Phóng sự đã bóc trần một thực tế nhẫn tâm: hàng loạt đường dây lừa đảo tinh vi đã dùng những kịch bản thao túng tâm lý để ép buộc những người lớn tuổi ký kết các hợp đồng sở hữu kỳ nghỉ trị giá từ hàng trăm triệu đến hàng tỷ đồng.
Nhiều người cao tuổi ở độ tuổi 70, 80 đã phải dốc hết tiền tích cóp cả đời, cắm sổ đỏ, cầm cố sổ hưu, thậm chí bán đi những kỷ vật vô giá của người thân quá cố chỉ vì tin vào lời hứa hẹn “sinh lời”, “mua lại hợp đồng” giả tạo từ những nhân viên tư vấn trẻ tuổi. Đây chính là biểu hiện rõ ràng và nhức nhối nhất của hành vi lạm dụng tài chính trên quy mô lớn. Hành vi chiếm đoạt, ép buộc chuyển nhượng tài sản này không chỉ đẩy người cao tuổi vào cảnh khốn cùng về kinh tế khi về già, mà còn là đòn giáng chí mạng tước đi hoàn toàn khả năng tự chủ và phẩm giá của họ.
VIOBA đã có loạt bài viết phân tích cụ thể về vấn đề này. Các bạn có thể đọc tại đây.
Vì sao người cao tuổi lại dễ bị tổn thương trước các hành vi ngược đãi?
Tại sao những kẻ lừa đảo hoặc thậm chí là chính người thân lại dễ dàng nhắm vào người cao tuổi? Dưới góc nhìn chuyên môn, sự dễ bị tổn thương này xuất phát từ ba yếu tố cốt lõi:
- Sự phụ thuộc về kinh tế và gánh nặng chi phí chăm sóc: Số liệu năm 2020 cho thấy, mới chỉ có khoảng 43,6% người cao tuổi tại Việt Nam có lương hưu hoặc trợ cấp bảo hiểm xã hội, trợ cấp xã hội hàng tháng. Phần lớn người cao tuổi hiện vẫn chưa có nguồn an sinh thu nhập ổn định từ Chính phủ, buộc họ phải sống phụ thuộc vào con cái hoặc tiếp tục làm việc nặng nhọc để kiếm sống. Ngay cả với những người có trợ cấp, mức chuẩn hiện tại vẫn còn quá thấp để đảm bảo mức sống tối thiểu. Sự thiếu thốn về vật chất, khả năng lao động giảm sút, trong khi chi phí y tế ngày càng tăng cao đã đẩy người cao tuổi vào thế yếu. Từ đây, tâm lý tự ti vì phụ thuộc của cha mẹ xung đột với áp lực “phải nuôi” của người trẻ, dễ làm phát sinh căng thẳng kinh tế và rạn nứt tình cảm, dẫn đến hành vi ngược đãi từ lời nói (lăng mạ, xúc phạm) đến hành động (đánh đập) hay bỏ bê.
- Khoảng cách thế hệ và sự cô đơn trong thời đại 4.0: Hiếu kính là giá trị truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, sự dịch chuyển mạnh mẽ từ mô hình gia đình đa thế hệ sang gia đình hạt nhân đang khiến sợi dây gắn kết này đứng trước nguy cơ mai một. Trong kỷ nguyên số 4.0, khi các thành viên bị cuốn vào áp lực công việc và các tương tác ảo, thời gian dành cho việc trò chuyện trực tiếp ngày càng ít đi. Việc thiếu tiếng nói chung, thiếu sự thấu hiểu và sẻ chia tạo ra những khoảng trống tâm lý lớn cho người già. Sự cô đơn và cảm giác bị “bỏ rớt” lại phía sau khiến họ trở thành miếng mồi ngon cho các đối tượng lừa đảo chuyên nghiệp bên ngoài – những kẻ luôn sẵn sàng dùng những lời lẽ ngọt ngào, giả vờ quan tâm để thao túng tâm lý và giăng bẫy tài chính (như vụ lừa đảo hợp đồng kỳ nghỉ vừa qua).
- Các bối cảnh khủng hoảng làm gia tăng căng thẳng: Trong các tình huống khẩn cấp như thiên tai, bão lũ hay dịch bệnh, người cao tuổi luôn là đối tượng chịu tổn thương nặng nề nhất do hạn chế về sức khỏe và sự thiếu hụt các mạng lưới bảo vệ xã hội. Điển hình như trong đại dịch COVID-19, thế giới đã chứng kiến làn sóng ngược đãi, phân biệt đối xử và bỏ rơi người cao tuổi tăng vọt, đặc biệt là tại các cơ sở chăm sóc dài hạn và các cộng đồng nghèo. Họ không chỉ đối mặt với nguy cơ tử vong cao mà còn bị tước đoạt nhiều quyền con người cơ bản do những định kiến và sự quá tải của hệ thống ứng phó.
- Định kiến tuổi tác – Rào cản vô hình định vị người cao tuổi ở thế yếu: Tại Việt Nam, tư tưởng xem người già là “già yếu”, “phụ thuộc”, hay tệ hơn là “gánh nặng” vẫn còn tồn tại phổ biến. Sự kỳ thị tuổi tác này diễn ra âm thầm từ trong nhận thức, thái độ đến hành vi ứng xử hằng ngày, vô hình trung làm giảm sút tiếng nói và vai trò của người cao tuổi trong gia đình lẫn xã hội. Khi bị dán nhãn là nhóm người phụ thuộc, vị thế của họ bị hạ thấp, khiến họ dễ trở thành mục tiêu của các hành vi bạo lực, ngược đãi hoặc lừa gạt mà không biết bấu víu vào đâu hoặc không dám lên tiếng vì tự ti.
- Vết sẹo tâm lý tàn nhẫn và âm thầm: Tổn thương từ các vụ lừa đảo hay ngược đãi không dừng lại ở việc mất mát tài sản hay thương tích thể xác. Những lời nói lăng mạ hằng ngày hay cảm giác bị lừa gạt, cô lập sẽ ăn mòn lòng tự trọng của người già, khiến họ rơi vào trầm cảm và lo âu nghiêm trọng. Nhiều nạn nhân vì quá sợ hãi, mất niềm tin vào xung quanh nên chọn cách thu mình lại, ngừng giao tiếp với xã hội và dần mất đi ý chí sống.
Ước tính đến năm 2050, dân số thế giới trên 60 tuổi sẽ đạt khoảng 2 tỷ người. Nếu chúng ta tiếp tục thờ ơ, số lượng nạn nhân sập bẫy ngược đãi và lừa đảo có thể chạm mức kinh hoàng: 320 triệu người vào năm 2050.
Chiếc khiên bảo vệ từ gia đình, công nghệ và cộng đồng
Để bảo vệ thế hệ cây cao bóng cả trước những cạm bẫy bủa vây, chúng ta cần một chiến lược đồng bộ:
- Thay đổi lối ứng xử từ gia đình: Xây dựng môi trường sống kiên nhẫn, yêu thương thay vì cãi vã, chủ động lắng nghe và quan sát để kịp thời phát hiện nếu ông bà, cha mẹ đang có những dấu hiệu lo âu, thu mình hoặc có các giao dịch tài chính bất thường.
- Trang bị “lá chắn số” cho người cao tuổi: Trước sự tinh vi của các thủ đoạn lừa đảo công nghệ cao và thao túng tâm lý (như bẫy hợp đồng kỳ nghỉ, lừa đảo trúng thưởng, giả danh cơ quan pháp luật), việc nâng cao năng lực số là vũ khí tự vệ chủ động nhất. Đây cũng là lý do VIOBA có chiến lược thúc đẩy phát triển các chương trình đào tạo kỹ năng số, an toàn smartphone và ứng dụng hỗ trợ dành riêng cho người cao tuổi, giúp họ tự tạo ra màng lọc bảo vệ chính mình trước thế giới số phức tạp.
- Kiên quyết lên tiếng và hành động: Sự im lặng chính là đồng lõa của kẻ ngược đãi. Đừng ngần ngại lên tiếng nếu bạn phát hiện hoặc nghi ngờ một người cao tuổi đang bị ngược đãi, lừa đảo hay bỏ bê. Một hành động trình báo kịp thời tới chính quyền địa phương hoặc gọi ngay đến Tổng đài Quốc gia 111 có thể cứu thoát một cuộc đời khỏi tấn bi kịch cuối đời.
Hãy cùng VIOBA lan tỏa thông điệp của Ngày Thế giới Phòng chống Ngược đãi Người cao tuổi: Yêu thương, tôn trọng và bảo vệ người cao tuổi chính là bảo vệ tương lai của chính chúng ta!
