Nhân kỷ niệm lần thứ 36 Ngày Quốc tế Người cao tuổi (01/10/1991 – 01/10/2026) với chủ đề “Kỷ nguyên Trường thọ: Thiết kế lại hệ thống cho cuộc sống dài lâu” (The Age of Longevity: Rethinking Systems for Longer Lives), Liên Hợp Quốc đã phát đi thông điệp kêu gọi cộng đồng quốc tế chuyển đổi căn bản hệ sinh thái y tế, an sinh xã hội, việc làm và môi trường sống nhằm bắt kịp tốc độ già hóa dân số toàn cầu. Không chỉ dừng lại ở việc bảo đảm an sinh, bản tuyên bố nhấn mạnh yêu cầu tái cấu trúc toàn diện các thể chế để tối ưu hóa “cổ tức trường thọ”, xóa bỏ định kiến tuổi tác và bảo đảm phẩm giá cho mọi cá nhân trong suốt vòng đời. Nhằm cung cấp góc nhìn chính sách toàn diện và định hướng hành động cho các đối tác, VIOBA trân trọng giới thiệu toàn văn Thông điệp định hướng của Liên Hợp Quốc nhân sự kiện ý nghĩa này.
Mission statement
Lễ kỷ niệm của Liên Hợp Quốc về Ngày Quốc tế Người Cao tuổi (UNIDOP) năm 2026 sẽ đi sâu khám phá một trong những bước chuyển dịch mang tính định hình của thời đại chúng ta: nhân loại đang sống lâu hơn bao giờ hết. Tuổi thọ trung bình toàn cầu đã gia tăng đều đặn trong hơn 7 thập kỷ qua và dự kiến sẽ tiếp tục tăng cho đến giữa thế kỷ này. Tuy nhiên, vào năm 2019, khoảng cách giữa tuổi thọ trung bình toàn cầu và tuổi thọ khỏe mạnh là 9,6 năm – một khoảng cách đang liên tục được nới rộng kể từ năm 2000, phản ánh gánh nặng ngày càng tăng của các bệnh không lây nhiễm. Việc nhân loại sống lâu hơn đang thu hút sự chú ý lớn hơn đến các trải nghiệm về điều kiện y tế, xã hội, kinh tế và quyền con người trong suốt vòng đời.
Sự trường thọ có sự giao thoa chặt chẽ và không thể tách rời với hệ thống y tế, thị trường lao động, khuôn khổ an sinh xã hội, hệ thống giáo dục, quy hoạch nhà ở, hạ tầng và tính bền vững tài chính. Khi các năm tuổi thọ trôi qua trong tình trạng sức khỏe tốt và được hỗ trợ bởi thị trường lao động bao trùm cùng hệ thống an sinh xã hội hiệu quả, sống lâu hơn có thể tạo ra thứ được gọi là “cổ tức trường thọ” (longevity dividend) – phản ánh những lợi ích thu được khi sức khỏe, năng suất và sự tham gia bền vững đi kèm với tuổi thọ được gia tăng. Ngược lại, nếu sự tăng lên về tuổi thọ không đi kèm với sự cải thiện về tuổi thọ khỏe mạnh, người cao tuổi có thể phải sống nhiều năm hơn trong tình trạng sức khỏe suy giảm, làm hạn chế khả năng chức năng, chất lượng sống, tính tự chủ và sự tham gia của họ. Điều này nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết cần có các hệ thống chăm sóc sức khỏe nhạy bén, các dịch vụ chăm sóc và các thỏa thuận tài chính công giúp hỗ trợ sự phát triển toàn diện trong suốt vòng đời đang ngày càng dài hơn.
Hệ quả của việc sống thọ hơn có sự chênh lệch đáng kể giữa các quốc gia khác nhau, thậm chí là ngay trong nội bộ một quốc gia, phản ánh bất bình đẳng sâu sắc về các điều kiện xã hội, kinh tế và môi trường tích tụ qua vòng đời. Những quan niệm sai lầm dai dẳng về sự lão hóa – bao gồm giả định cho rằng tuổi tác sinh học quyết định năng lực, hoặc sự già hóa dân số sẽ trở thành một rào cản đối với tăng trưởng kinh tế – có thể làm sai lệch việc thiết kế chính sách và củng cố chính những hệ quả tiêu cực mà chúng tạo ra. Người cao tuổi cần được công nhận là những thành phần có đóng góp tích cực cho xã hội thay vì chỉ là người thụ hưởng chăm sóc thụ động; đồng thời, các chính sách cần phản ánh sự đa dạng trong tiến trình lão hóa cũng như năng lực và sự đóng góp của họ ở giai đoạn sau của cuộc đời.
Để giải quyết những thực tế này, cần có các phương pháp tiếp cận chính sách với nhận thức đầy đủ về mối liên kết giữa sự phát triển toàn diện, năng suất và khả năng chống chịu tài chính trong suốt vòng đời. Kế hoạch Hành động Quốc tế Madrid về Già hóa dân số (MIPAA), được thông qua năm 2002, tiếp tục là nền tảng cho các nỗ lực quốc tế trong lĩnh vực này, song hành cùng một xu hướng quốc tế ngày càng mạnh mẽ nhằm củng cố khung pháp lý về quyền con người dành cho người cao tuổi. Lễ kỷ niệm năm nay với chủ đề “Kỷ nguyên Trường thọ: Thiết kế lại hệ thống cho cuộc sống dài lâu” kêu gọi các Chính phủ, tổ chức xã hội dân sự, khu vực tư nhân, các nhà nghiên cứu và chính người cao tuổi cùng xem xét cách thức để xã hội đảm bảo những năm tuổi thọ gia tăng được chuyển hóa thành một cuộc sống khỏe mạnh, năng suất, đảm bảo nhân phẩm và công bằng cho tất cả mọi người.
Bối cảnh
Một thế giới đang già đi và sống lâu hơn
Già hóa dân số không còn là dự báo xa xôi mà đã trở thành một thực tế đang diễn ra trên toàn cầu. Dân số toàn cầu từ 60 tuổi trở lên dự kiến sẽ tăng từ khoảng 1,22 tỷ người vào năm 2025 lên hơn 2,1 tỷ người vào năm 2050 – một sự chuyển dịch chưa từng có trong lịch sử, diễn ra mạnh mẽ nhất tại các khu vực đang phát triển. Tốc độ tăng trưởng nhanh nhất nằm ở nhóm tuổi cao nhất: dân số từ 80 tuổi trở lên dự kiến sẽ tăng hơn gấp đôi, và số lượng người thọ từ 100 tuổi trở lên sẽ tăng hơn gấp bốn lần vào giữa thế kỷ. Vào năm 2025, tuổi thọ trung bình sau tuổi 60 có sự chênh lệch lớn giữa các khu vực, từ 17,4 năm ở châu Phi đến 24,9 năm ở châu Đại Dương, phản ánh bất bình đẳng sâu sắc trong việc tiếp cận y tế, an sinh xã hội và cơ hội kinh tế.
Dù đạt được những tiến bộ lớn về tổng thể, tuổi thọ khỏe mạnh vẫn chưa bắt kịp tương xứng với tuổi thọ trung bình ở nhiều nơi. Các khu vực có thu nhập thấp đã ghi nhậ mức tăng đáng kể về tuổi thọ khỏe mạnh, trong khi các nước thu nhập cao lại chứng kiến sự chững lại rõ rệt trong việc cải thiện chỉ số này sau năm 2010 – điều này chứng minh rằng chỉ riêng sự giàu có không bảo đảm cho một một tuổi thọ khỏe mạnh, và việc đầu tư chính sách một cách bền vững vẫn là yếu tố thiết yếu bất kể mức thu nhập nào.
Trường thọ là một yêu cầu chính sách mang tính liên ngành
Mặc dù tuổi thọ trung bình đã tăng lên đáng kể, nhưng những cải thiện về “tuổi thọ khỏe mạnh”– tức số năm sống trong tình trạng sức khỏe tốt – không phải lúc nào cũng bắt kịp đà tăngđó. Kéo dài tuổi thọ khỏe mạnh, chứ không chỉ đơn thuần là tổng số năm sống, đang ngày càng được nhìn nhận là mục tiêu cốt lõi của chính sách y tế trong một thế giới đang già hóa. Các yếu tố mang tính xã hội quyết định tới 80% đến 90% kết quả sức khỏe, và bằng chứng từ các cộng đồng trên khắp thế giới – nơi người dân sống lâu hơn và khỏe mạnh hơn một cách rõ rệt – là liên tục chỉ ra sức mạnh của không gian sống, mục đích sống và sự kết nối xã hội. Những tiến bộ trong khoa học lão khoa và trí tuệ nhân tạo đang tạo ra những cơ hội mới để kéo dài tuổi thọ hơn nữa; tuy nhiên, nếu không có sự tiếp cận công bằng và đầu tư bền vững vào y tế dự phòng, những thành tựu này có nguy cơ làm nới rộng thêm các khoảng cách bất bình đẳng hiện tại.
Tuổi thọ cao hơn cũng có những tác động sâu sắc đối với an ninh kinh tế và an sinh xã hội. Trên toàn cầu, 3,8 tỷ người vẫn chưa được bao phủ bởi bất kỳ hình thức an sinh xã hội nào, và hơn 57,8% người lao động trên thế giới đang làm việc trong khu vực phi chính thức. Phụ nữ phải chịu ảnh hưởng nặng nề hơn từ các rủi ro tài chính liên quan đến tuổi thọ do thu nhập tích lũy thấp hơn trong suốt cuộc đời, bị gián đoạn thời gian làm việc để chăm sóc gia đình và có tuổi thọ trung bình cao hơn. Thích ứng thị trường lao động, mở rộng cơ hội học tập suốt đời và mở rộng độ bao phủ an sinh xã hội cho đến người lao động phi chính thức là những giải pháp chính sách then chốt cần thiết. Các giải pháp này nhằm đảm bảo rằng tuổi thọ tăng thêm sẽ đồng nghĩa với sự tham gia bền vững, an ninh và đảm bảo nhân phẩm, dựa trên sự hưởng thụ đầy đủ quyền con người của tất cả mọi người.
Đồng thời, các chính sách nên được thiết kế dựa trên kiến thức, trải nghiệm thực tế và các góc nhìn đa dạng của chính người cao tuổi, bởi sự tham gia của họ là yếu tố cốt lõi để xây dựng các giải pháp phản ánh đúng sự đa dạng trong tiến trình già hóa. Phù hợp với Kế hoạch Hành động Quốc tế Madrid về Già hóa Dân số (MIPAA), điều này có nghĩa là tạo điều kiện để người cao tuổi không chỉ chủ động tự nâng cao đời sống của bản thân mà còn tham gia tích cực vào sự phát triển chung của toàn xã hội.
Các rủi ro về mặt kinh tế vĩ mô là rất đáng kể. Nếu không tiến hành cải cách, mức thâm hụt ngân sách trung bình của các chính phủ có nguy cơ tăng mạnh từ 2,4% GDP năm 2025 lên khoảng 9,1% vào năm 2060. Ngược lại, nếu việc sống thọ hơn đi đôi với việc duy trì sức khỏe tốt, năng suất làm việc và sự tham giaxã hội thường xuyên, thế giới sẽ có cơ hội đạt được “cổ tức trường thọ”. Khi ấy, trọng tâm của bài toán chính sách sẽ không còn là gánh nặng quản lý chi phí già hóa, mà là đầu tư kiến tạo môi trường để việc gia tăng tuổi thọ mang lại lợi ích chung cho mọi thế hệ.
Để hiện thực hóa tiềm năng này, cần phải vượt ra khỏi các giải pháp mang tính manh mún, rời rạc theo từng ngành riêng lẻ. Cải cách hưu trí thường diễn ra độc lập với các chiến lược y tế; các hệ thống an sinh xã hội phần lớn được thiết kế cho tuổi thọ ngắn hơn và những người có việc làm chính thức; và các khoản đầu tư cho phòng ngừa hiếm khi được liên kết với các mục tiêu tài khóa. Việctăng cường các phương pháp tiếp cận mang tính toàn diện của chính phủ (toàn bộ các cơ quan của chính phủ) đòi hỏi phải làm rõ nhiệm vụ và đảm bảo các yếu tố trường thọ được phản ánh xuyên suốt các hệ thống y tế, lao động, tài chính và an sinh xã hội, phù hợp với việc thực thi MIPAA. Điều này cũng đòi hỏi hành động phối hợp vượt ra ngoài phạm vi Chính phủ, huy động sự tham gia của xã hội dân sự, người cao tuổi và các tổ chức đại diện cho họ, khu vực tư nhân, giới học thuật và các nhà nghiên cứu – trong đó mỗi bên đều có một vai trò riêng biệt trong việc chuyển hóa chính sách thành kết quả thực tế, nhằm đảm bảo kỷ nguyên trường thọ trở thành cơ hội cho tất cả mọi người.
Mục tiêu
Sự kiện kỷ niệm Ngày Quốc tế Người Cao tuổi (#OlderPersonsDay) năm 2026 tại New York nhằm mục đích:
- Xem xét cách thức tuổi thọ cao hơn đang định hình lại các thực tế về y tế, xã hội và kinh tế theo thời gian, bao gồm nhu cầu về các hệ thống y tế, thị trường lao động, khung an sinh xã hội và các cơ chế tài chính công phù hợp hơn với thực tế sống thọ hơn, cũng như những cơ hội mà tuổi thọ khỏe mạnh có thể mang lại cho các cá nhân, cộng đồng và nền kinh tế.
- Nhấn mạnh các bằng chứng về các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng sống ở giai đoạn sau của cuộc đời, tập trung vào các yếu tố xã hội, kinh tế và môi trường quyết định sức khỏe trong suốt vòng đời, tầm quan trọng của phòng ngừa, và các tác động tích tụ của sự bất bình đẳng đối với tiến trình già hóa.
- Nghiên cứu cách thức các chính sách và hệ thống có thể đáp ứng tốt hơn với thực tế tuổi thọ gia tăng, bao gồm thông qua các thị trường lao động hòa nhập với mọi lứa tuổi, học tập suốt đời, mở rộng độ bao phủ an sinh xã hội cho lao động phi chính thức, các mô hình chăm sóc tích hợp, và các phương pháp tiếp cận toàn diện/toàn chính phủ nhằm phản ánh tính chất liên kết chặt chẽ của vấn đề trường thọ giữa xuyên suốt các lĩnh vực, các ngành.
- Chia sẻ các góc nhìn từ những khu vực khác nhau về trải nghiệm già hóa, nhận thức được sự đa dạng đáng kể trong cách thức già hóa dân số đang diễn ra giữa các mức thu nhập và vị trí địa lý khác nhau, cũng như tầm quan trọng của các giải pháp phản ánh thực tế địa phương và trải nghiệm thực tế của người dân.
- Thúc đẩy đối thoại giữa giới nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách và cán bộ thực tiễn, dựa trên những góc nhìn từ nhân khẩu học, khoa học lão khoa, kinh tế học, y tế công cộng và quyền con người nhằm hỗ trợ các giải pháp dựa trên bằng chứng, giúp khai thác các cơ hội và xử lý các hệ lụy chính sách trong một thế giới đang già hóa.
Mời quý độc giả đọc thêm về góc nhìn từ VIOBA về thông điệp Ngày Quốc tế Người cao tuổi năm nay tại bài viết này.
